Europese aanpak online platforms

Wat zijn de doelen en hoe wil de EU deze bereiken?

Door: Kamilla Csavas

Social media zijn onvermijdelijk tegenwoordig. De een volgt accounts van nieuwskanalen, de ander probeert nieuwe klanten binnen te slepen voor zijn webshop. Naast social media zijn er talloze andere online platforms waar producten en diensten aangeboden worden, die van grote betekenis zijn in het dagelijkse leven. Door de snelle ontwikkeling van de digitale wereld is de regulering ervan achterwege gebleven. Ondertussen zien we steeds meer problemen opduiken, zoals machtsmisbruik van grote bedrijven als Google en privacyschending van consumenten.[1] Om deze problemen aan te pakken heeft de Europese Commissie nieuwe wetten aangekondigd, die Europa gereed moeten maken voor het digitale tijdperk. Innovatie, groei en betere diensten is wat deze hervorming moet opleveren volgens de wet inzake digitale diensten en de wet inzake digitale markten. In deze bijdrage zal voornamelijk worden ingegaan op de wet inzake digitale diensten. Om te beginnen zullen de doelen van de wetten besproken worden en vervolgens wordt er stilgestaan bij de rechten en plichten voor gebruikers en onlineplatforms.

Digitale diensten

De Europese Commissie komt voor het eerst met gemeenschappelijke regels voor de aanbieders van digitale diensten.[2] Regels op Europees niveau zullen duidelijkheid scheppen, die in de huidige regelgeving van individuele lidstaten niet te vinden zijn. De verplichtingen die uit de nieuwe wet voortvloeien moeten een aantal zaken voor elkaar krijgen. Er zullen meer maatregelen komen tegen illegale onlinegoederen, -diensten of -inhoud. Ook zullen er transparantiemaatregelen genomen worden voor onlineplatforms. Verder moeten onderzoekers toegang krijgen tot de belangrijkste gegevens van grote platforms, om meer inzicht te krijgen in de ontwikkeling van risico’s.[3]

De verplichtingen die aan digitale aanbieders worden opgelegd, hangen af van de rol, omvang en het impact op het online-ecosysteem.[4] Zo bestaat er een gelaagde structuur, waarvan de buitenste laag bestaat uit tussenhandeldiensten die netwerkinfrastructuur aanbieden. Dat zijn bijvoorbeeld internetproviders. De volgende laag bestaat uit hostingdiensten zoals webhostingdiensten, waar mensen een eigen website kunnen opzetten. Dichterbij de kern bevinden zich de onlineplatforms waar verkopers en consumenten samenkomen. Dit kunnen onlinemarktplaatsen zijn, maar ook socialemediaplatforms vallen eronder. Ten slotte, zijn er nog zeer grote platforms. Door machtsmisbruik, vormt deze laatste categorie een grotere risico wat onder andere de verspreiding van illegale inhoud betreft. Om die risico’s te bestrijden, zijn er specifieke regels vastgesteld voor platforms die meer dan 10% van de EU gebruikers bereiken.[5] De bekende sociale media, zoals YouTube, Facebook en Instagram vallen in deze categorie.[6] De wet zal zorgen voor sterkere overheidstoezicht op deze zeer grote platforms.

Gatekeepers

Met de wet inzake digitale markten wil de Commissie zogenaamde poortwachters aanpakken.[7] Om te beginnen, legt de Commissie uit wat poortwachters zijn. Ten eerste gaat het om grote onlineplatforms die een sterke economische positie hebben en ook een aanzienlijke impact op de interne markt. Daarnaast gaat het om platforms die actief zijn in meerdere EU-landen. Een poortwachter is een bemiddelaar. Het is een onlineplatform dat een groot aantal gebruikers verbindt met een groot aantal bedrijven. Een online platform kan pas een poortwachter zijn, wanneer het geruime tijd een stabiele en duurzame positie op de markt heeft.[8] Men kan denken aan Facebook, die als sociale mediaplatform al langere tijd heel veel mensen bereikt.

Doordat bepaalde onlineplatforms een grote impact en een sterke positie hebben, bestaat de risico dat deze zich oneerlijk gaan gedragen.[9] Aangezien een poortwachter de consument verbindt met een aanbieder, kan de poortwachter de regels zo stellen dat zijn eigen diensten of producten een gunstigere positie verwerven. Het is dan lastig voor derden om de consument te bereiken, want er zijn andere aanbieders met voorrang.[10] Aan de andere kant krijgen consumenten geen toegang tot alle aanbieders. De concurrentie wordt dus beperkt en is oneerlijk. De nieuwe wet verbiedt het begunstigen van eigen diensten of producten. Daarnaast moeten aanbieders ook buiten het platform contact kunnen leggen met klanten en ook overeenkomsten kunnen sluiten. De platform wordt dan alleen gebruikt voor promotie.[11]

Machtsmisbruik is geen onbekend verschijnsel voor de Commissie. Zo zijn er bijvoorbeeld diverse boetes uitgedeeld aan Google, de afgelopen jaren. In 2017 ging het om een boete van 2,42 miljard euro, omdat Google Shopping voor minder concurrentie zorgde.[12] Wanneer een product werd gezocht via Google, kwam Google’s eigen vergelijkingssite, Google Shopping, bovenaan de pagina in beeld. Andere vergelijkingssites, zoals Beslist.nl kwamen pas later in beeld, waardoor de consument sneller voor Google Shopping zou kiezen.

In 2019 kon Google gedag zeggen tegen 1,49 miljard euro, wegens een boete voor machtsmisbruik. Dit keer betrof het zijn machtspositie op de advertentiemarkt. Op google.nl worden advertenties getoond bij de zoekresultaten. Het bleek dat Google contracten had gesloten met partijen die wilden adverteren, waarin eisen werden gesteld die andere concurrerende zoekmachines, zoals Microsoft Bing en Yahoo, het moeilijker maakte om een betere positie te krijgen in de markt voor online advertenties.[13]

Rechten van gebruikers

Zoals eerder is gezegd, kunnen consumenten na ingang van de wet genieten van meer aanbod en betere diensten op de digitale markt. Echter, de wet inzake digitale diensten biedt gebruikers meer voordelen. Op onlineplatforms, zoals sociale media, kunnen gebruikers in contact komen met schadelijke inhoud, zoals haatzaaiende uitlatingen, terroristische berichten of gevaarlijke producten.[14] De nieuwe wet wil de gebruikers hiertegen beschermen. Een van de maatregelen houdt in dat het melden van illegale inhoud makkelijker wordt en tevens komt er meer toezicht en handhaving.

Schadelijke inhoud is echter niet het enige waar gebruikers tegen beschermd moeten worden. Ook de vrijheid van meningsuiting van gebruikers moet beschermd worden. Wanneer een video van YouTube wordt verwijderd, voelt dat aan als censuur. Daar is echter geen sprake van, want van censuur is pas sprake wanneer een overheidsorgaan een uiting verbiedt.[15] Hoewel YouTube en andere grote platforms, geen publiekrechtelijke personen zijn, wordt de gebruiker wel beperkt in zijn vrijheid van meningsuiting. Bij verwijdering van inhoud, rust er geen verplichting op platforms om de gebruiker te informeren. Wanneer platforms de gebruiker wel informeren over een verwijdering, is dat aan de hand van de zelf opgemaakte regels die per platforms kunnen verschillen.[16] Zo staat er in de gebruiksvoorwaarden van Instagram dat ze in alleen in sommige gevallen de gebruiker informeren over een verwijdering. Na een verwijdering heeft de gebruiker vaak ook geen mogelijkheid om tegen deze beslissing in te gaan. De nieuwe wetgeving zorgt ervoor dat gebruikers bij verwijdering van content wel geïnformeerd worden en ook bezwaar kunnen maken.[17] 

In het teken van de eerder genoemde transparantie, worden platforms ook verplicht om gebruikers in te lichten over reclame en gerichte advertenties.[18] Gebruikers moeten geïnformeerd worden over wie de advertentie betaalde en vooral waarom deze afgestemd is op de gebruiker. Gebruikers moeten eveneens informatie krijgen over waarom bepaalde inhoud, anders dan advertenties, wordt aanbevolen en waarom andere niet. De nieuwe wet geeft gebruikers ook het recht om af te zien van deze aanbevelingen op basis van profilering. Op deze manier kan de privacy van gebruikers beter beschermd worden.[19]

Conclusie 

De twee wetten bevatten verplichtingen en rechten voor verschillende partijen op de digitale markt. Online platforms moeten zich gereedmaken om belangrijke informatie te onthullen. Eindelijk zullen gebruikers inzicht krijgen in de algoritmes, die voor een groot deel bepalen wat gebruikers te zien krijgen. Eveneens krijgen gebruikers de mogelijkheid om af te zien van al die aanbevelingen en ook meer bescherming wat hun vrijheid van meningsuiting betreft.

Is het tijdperk van machtsmisbruik teneinde? Hoewel dat waarschijnlijk niet het geval zal zijn, zullen poortwachters beter in de gaten worden gehouden. In ieder geval krijgen ze een duidelijke set regels als houvast voor hun praktijken, die aan meer toezicht en handhaving zullen worden onderworpen.

Wat de platforms zelf van het voorstel vinden blijft een vraagteken. Hoe bereid zullen ze zijn om data te verstrekken ten behoeve van de Commissie om onderzoek te verrichten? Voor nu, zijn het slechts plannen. Er is nog tijd en ruimte voordat de wetten definitief in werking treden, als ze maar in werking treden.

 

[1] ‘EU legt Google recordboete van 2,42 miljard euro op voor misbruik machtspositie’, nos.nl.

[2] ‘Wet inzake digitale diensten: Zorgen voor meer veiligheid en verantwoordingsplicht online’, ec.europa.eu.

[3] ‘Wet inzake digitale diensten: Zorgen voor meer veiligheid en verantwoordingsplicht online’, ec.europa.eu.

[4] ‘Wet inzake digitale diensten: Zorgen voor meer veiligheid en verantwoordingsplicht online’, ec.europa.eu.

[5] ‘Wet inzake digitale diensten: Zorgen voor meer veiligheid en verantwoordingsplicht online’, ec.europa.eu.

[6] ‘Europese plannen voor online platforms: meer openheid, strenger op inhoud’, nos.nl.

[7]  ‘Wet inzake digitale markten: voor eerlijke en open digitale markten’, ec.europa.eu.

[8]  ‘Wet inzake digitale markten: voor eerlijke en open digitale markten’, ec.europa.eu.

[9]  ‘Nieuwe regels voor online platforms zijn welkom’, mkb.nl.

[10] ‘Een Europa dat klaar is voor het digitale tijdperk: nieuwe online regels voor bedrijven’, ec.europa.eu.

[11] ‘Wet inzake digitale markten: voor eerlijke en open digitale markten’, ec.europa.eu.

[12] ‘EU legt Google recordboete van 2,42 miljard euro op voor misbruik machtspositie’, nos.nl.

[13] ‘Google krijgt derde boete van EU wegens machtsmisbruik: 1,49 miljard euro’, nos.nl.

[14] ‘Een Europa dat klaar is voor het digitale tijdperk: nieuwe onlineregels voor gebruikers’, ec.europa.eu.

[15] D. Osorno van Wissen, ‘Complottheoriën’, Fiat Justitia 2020.

[16] ‘Gebruiksvoorwaarden Instagram’, facebook.com.

[17] ‘Een Europa dat klaar is voor het digitale tijdperk: nieuwe onlineregels voor gebruikers’, ec.europa.eu.

[18] ‘Een Europa dat klaar is voor het digitale tijdperk: nieuwe onlineregels voor gebruikers’, ec.europa.eu.

[19] ‘Een Europa dat klaar is voor het digitale tijdperk: nieuwe onlineregels voor gebruikers’, ec.europa.eu.