Superfood of Sugarfood?

door:
Gezonde voeding leeft. Steeds meer mensen zijn zich bewust van de voordelen van gezonde eetgewoontes. Kwalificaties als biologisch en superfood verkopen goed in supermarkten. Maar hoe vaak zijn gezonde keuzes in de supermarkt ook daadwerkelijk gezond? Dat ligt natuurlijk heel erg aan het type consument. De een ziet alleen de gezonde slogans op de voorkant terwijl de ander alleen kijkt naar de ingrediëntenlijst. Dat consumenten in een vrije markt zelf in staat zijn om keuzes te maken, lijkt een voor de hand liggend principe. Maar wat is de grens tussen een verkeerde keuze van een individu tijdens zijn wekelijkse boodschappenrondje en het stelselmatig voor de gek houden van consumenten?

Foodwatch (de Nederlandse voedselwaakhond) houdt jaarlijks de Gouden Windei verkiezing voor het meest misleidende product. Zo heeft in 2017 het product ‘Jumbo Goudeerlijk Boerenmaisbrood’ de verkiezing gewonnen doordat het brood wit brood bleek te zijn met over de korst wat maïskorrels gestrooid. In 2016 won Healthy People de verkiezing met haar ‘Blauwe Bosbes en Framboos Superfruitmixdrank’ die een ‘bron van antioxidanten, vitamine C en E’ zou moeten zijn. De drank van Healthy People bleek voor 86% te bestaan uit appels- en druivenpuree en meer suiker per glas te bevatten dan een glas cola. In 2015 was de winnaar de cranberries van Albert Heijn verpakt met de slogan superfood. Hoewel er niets anders in de verpakking leek te zitten dan cranberries, bleek 68% van de inhoud van de verpakking toegevoegde siroop te zijn en maar 32% cranberries.

Daar sta je dan met je gezonde ambities. Met je mond vol tanden (of zonder tanden na al die suikerconsumptie) en met enige gêne dat jij degene bent die zich heeft laten foppen. De gêne maakt plaats voor verbazing wanneer diezelfde producten een paar maanden later nog steeds op dezelfde wijze worden aangeprezen in de schappen. Het is toch ronduit vreemd dat voedselproducenten wegkomen met misleidende slogans en dat er geen vooruitgang schijnt te worden geboekt?

Het verweer aan de kant van voedselproducten komt vaak neer op dezelfde gedachte, namelijk: alle ingrediënten staan op de verpakking (aan de achterkant) en consumenten zijn slim genoeg om de juiste keuzes te maken. Vaak gaat dit gepaard met een uitspraak over wat er nou daadwerkelijk technisch en juridisch op de verpakking staat. Zo stelde Jumbo naar aanleiding van de uitverkiezing dat het een aanname is dat maisbrood van maïsmeel gemaakt zou moeten zijn.[1] Deze argumentatie snijdt natuurlijk totaal geen hout. Als deze argumentatie wordt doorgetrokken zou je ook kunnen zeggen dat het aanname is dat koeienmelk van een koe zou moeten komen.

Juridisch gezien is het niet strafbaar om misleidende reclame te maken. Misleidende reclame of oneerlijke handelspraktijken wordt namelijk beheerst door het burgerlijk recht. Dit zorgt ervoor dat de consument degene is die een zaak zou kunnen aanspannen tegen een voedselproducent of –verkoper. Consumenten kunnen ook bij de Nederlandse Reclamecommissie (NRC) hun klachten indienen. De NRC onderneemt alleen actie naar aanleiding van een klacht en kan vervolgens een niet-bindend advies uitspreken of de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit verzoeken om het geval te onderzoeken.

De Wet Oneerlijke Handelspraktijken (OHP) is naar aanleiding van een Europese Richtlijn[2] toegevoegd aan Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek. Daarnaast moeten reclames voldoen aan de Nederlandse Reclame Code (NRC) en voedselreclames in het bijzonder aan de Reclamecode Voor Voedingsmiddelen (RVV).

Wat opvalt aan de NRC is dat er enkele artikelen zijn die erop zouden kunnen wijzen dat sommige voedselaanbieders in strijd handelen met de NRC. Reclame mag bijvoorbeeld niet strijdig zijn met het algemeen belang, de openbare orde of de goede zeden.[3] Reclame mag ook geen bedreiging inhouden voor de lichamelijke volksgezondheid.[4] Bovendien moet reclame naar vorm en inhoud zodanig zijn dat het vertrouwen in reclame niet wordt geschaad.[5] Deze bewoordingen zijn natuurlijk vrij algemeen en staan open voor interpretatie, maar vaststaat dat de jaarlijkse genomineerden voor de Gouden Windei verkiezing zich op het randje van de wet begeven. Voor voedsel gelden twee vormen van reclame die in ieder geval als oneerlijk worden gezien, namelijk: ongeoorloofde voedingsclaims en ongeoorloofde gezondheidsclaims.[6]

Ook al biedt de wet dus een mogelijkheid om juridische stappen te ondernemen, er schuilt een adder onder het gras: de handelaren worden namelijk beschermd door de wet.[7] In de wet wordt namelijk gesteld dat gangbare en rechtmatige reclamepraktijken die worden gedaan met overdreven uitspraken of met uitspraken die niet letterlijk dienen te worden genomen, dat niet voldoende grondslag is om de reclame aan te merken als een oneerlijke handelspraktijk. Aangezien de supermarkt vandaag de dag vol ligt met verpakkingen met schreeuwerige reclame-uitingen, is dit een erg makkelijk verweer voor handelaren. Voor misleidende reclame geldt dat de wet een niet-limitatieve lijst geeft van gevallen die als misleidend worden gezien.[8] Omdat de ingrediënten aan de achterkant van de verpakking netjes vermeld worden is hier in de regel vaak geen sprake van. Bovendien zijn de reclame-uitingen zelf slechts algemene termen en passen zij vrijwel altijd binnen de ‘gangbare en rechtmatige reclamepraktijken’ (art. 193b lid 4 BW).

De wetgever ziet voorlopig geen noodzaak om de wetgeving aan te scherpen met betrekking tot voedsel omdat zij uitgaat van zelfregulering binnen de branche, zo stelt Foodwatch. In mijn ogen is er flink wat ruimte voor verbetering, of dat nu van de overheid moet komen of niet. Er is niets mis met het beestje bij zijn naam noemen. ‘Jumbo’s Goudeerlijk Witbrood met Mais’, ‘Healthy People’s Sap van Appel, Druiven, Bosbes en Framboos’ of ‘Albert Heijns Gezoete Cranberries’ zijn prima productnamen. Daarnaast hebben alle reclame-beperkingen die de overheid heeft opgelegd aan de tabaksindustrie ook zijn vruchten afgeworpen. Een helpende hand van de overheid ten behoeve van de volksgezondheid is in dit geval zeker ook geen onaardig gebaar, vooral als het aankomt op het suiker- en zoutgehalte in voeding.


[1] https://www.foodwatch.org/nl/onze-campagnes/onderwerpen/misleidende-marketing/het-gouden-windei/nu-stemmen-gouden-windei-2017/jumbo-goudeerlijk-boerenmais/

[2] Richtlijn 2005/29/EG

[3] Artikel 3 van de Nederlandse Reclame Code

[4] Artikel 4 van de Nederlandse Reclame Code

[5] Artikel 5 van de Nederlandse Reclame Code

[6] Artikel 3 lid 1 en lid 2 van de Reclamecode Voor Voedingsmiddelen

[7] Artikel 6:193b lid 4 BW

[8] Artikel 6:193c BW


Discussie

Relevante artikelen