Robot op de stoel van de rechter?

door:
De toekomst van de rechter, zou deze zomaar gerobotiseerd kunnen worden? De meningen hierover zijn verdeeld. Deze ‘rechterrobots’ zouden objectiever kunnen oordelen en de druk bij overbezette rechters weghalen. Efficiënt, snel en goedkoop. Ideaal! Of we in de toekomst het vonnis van de machine zullen krijgen moet nog maar blijken.

Rechters moeten zonder vooroordelen kunnen oordelen. Onze vrouwe Justitia symboliseert dit met de blinddoek om haar ogen. Wanneer we uit dit oogpunt verder kijken, zou iedere rechter tot dezelfde uitspraak moeten komen. Dit blijkt in de praktijk toch moeilijk. Zo werd jaren geleden een aantal Israëlische rechters (gedurende tien maanden) bij duizend zaken gevolgd. Uit dit onderzoek bleek dat het tijdstip van de zaken uitmaakt. Aan het begin van de dag blijken de rechters soepeler om te gaan met veroordelingen. De soepele houding werd steeds minder, en bereikte zijn hoogtepunt net voor de lunchpauze. Na de lunchpauze worden de rechters weer soepeler doordat ze meer energie hebben gekregen. Er was vrijwel geen constante lijn in de objectieve uitspraken van de rechter. De geloofwaardigheid in de ‘objectieve rechter’ daalde hierdoor natuurlijk enorm. 

Een robot zou de ideale oplossing kunnen zijn. Frits Bakker, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak wil robots inzetten voor routinezaken. Wanneer je de robots voorprogrammeert met historische data, dan zouden ze de ideale objectieve beslissing kunnen nemen. De tijdwinst kan vervolgens gebruikt worden voor bijvoorbeeld complexere zaken, aldus Bakker. Voordat de robot de taken van de rechter volledig zou kunnen overnemen moet er nog flink wat werk worden verricht Dit concludeerde de Raad voor de rechtspraak op basis van twee rechtszaken, het oordeel van de robot bleek nog niet aan te sluiten bij dat van de rechter. Zaken zijn vaak zo complex dat een computer de draad kwijtraakt. Ook is er volgens Bakker nieuwe wetgeving nodig voor deze technische innovatie, het kan dan ook even duren voor het kabinet deze experimenteerbepalingen in de wet opneemt. 

Jaap van den Herik, hoogleraar informatica en recht aan de Universiteit van Leiden vertelt ons dat volgens hem uiteindelijk iedere rechter te vervangen is door computers. Het punt is dat mensen graag de touwtjes zelf in handen willen blijven houden. Het idee dat de robots onze rechtertaken gaan overnemen bezorgt ons al snel rillingen.  

Dit alles betekent niet dat de algoritmes nooit vooroordelen hebben. Ze moeten getraind en gecorrigeerd worden als het nodig is, zo was er bij een algoritmisch programma genaamd COMPAS gebleken dat zwarte verdachten op basis van algoritmische berekeningen nadeliger werden beoordeeld tegenover blanke verdachten.   Dit laat zien dat robots ook defecten kunnen vertonen en dat mensen niet overbodig zullen worden.

Volgens Peter-Paul Verbeek, hoogleraar filosofie van mens en techniek moet het laatste oordeel blijven bij de mens . Technologie moet worden ingezet als hulpmiddel voor rechters en niet als vervanging. Dit kan ook helpen bij een minder voor de hand liggend probleem: het toenemende wantrouwen ten opzichte van bevoordeelde en elitair beschouwde rechters. Computers zijn nu eenmaal objectiever dan mensen. 
Of de we nu de casuïstische regelgeving of de regelgeleide regelgeving gaan opvolgen moeten we nog zien. De mens blijft dus wel degelijk nodig in de rechtspraak, al is het alleen om de vinger aan de pols te houden.