Opgeslagen!
opgeslagen artikelen
0

​Democratische waarden: kunnen ondemocratische partijen democratisch aan de macht komen?

Eva Kooreman - Een democratie is de staatsvorm waarin het volk de hoogste macht heeft. Het volk mag stemmen wie namens de burger mag regeren. Kunnen burgers er ook voor kiezen dat zij de macht uit handen geven? Wanneer er op democratische wijze gestemd wordt voor een niet-democratische samenleving zou dit moeten worden aanvaard omdat de burger (de hoogste macht) hiervoor kiest. Echter, de publieke opinie in de West-Europese landen is anders. De Turkse president Erdogan wil de grondwet aanpassen om aan meer macht te komen en het Turkse volk mag hierover netjes stemmen in een referendum. Europa is het hier niet mee eens. Nederland heeft laten weten dat men niet mee wenst te werken aan een grondwetswijziging die een land minder democratisch maakt. Het had zelfs een diplomatieke rel tot gevolg.

Turkije

De trias politica in Turkije werkt iets anders dan in Nederland. De wetgevende macht wordt gevormd door het parlement (met 550 leden), wordt via verkiezingen gekozen en er is een 2/3 meerderheid nodig om een wijziging van de grondwet voor elkaar te krijgen. De uitvoerende macht bestaat uit de president, de ministerraad, het kabinet en het lokale bestuur in de provincies. De rechterlijke macht bestaat uit verschillende rechtbanken (civiel-, publiek- en strafrecht) waar hoger beroep mogelijk is. Het Constitutioneel Hof, Anayasa Mahkemesi, toetst of wetten in overeenstemming zijn met de grondwet.

Echter, de huidige situatie in Turkije is door de noodtoestand, uitgeroepen op 15 juli 2016 naar aanleiding van de coup, iets anders dan hiervoor geschetst. De president kan per decreet regeren en daardoor het parlement omzeilen, een decreet heeft dezelfde status als een wet. Ook is het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens voor onbepaalde tijd ten dele opgeschort. Het recht op een eerlijk proces (artikel 6), vrijheid en veiligheid (artikel 5) en respect voor privé-/familieleven (artikel 8) zijn buiten werking gesteld. Het recht op leven, het verbod op martelen (artikel 3), het verbod op slavernij (artikel 4) en het beginsel van geen straf zonder wet (artikel 7) behoren alsnog te worden nageleefd.

Referendum

Over het algemeen weet men dat het referendum, voorgesteld door president Erdogan, de mogelijkheid geeft om te kunnen stemmen voor een grondwetswijziging die zal zorgen voor machtsuitbreiding van de president. In de eerste plaats is het belangrijk om te vermelden dat er een referendum is omdat de grondwetswijziging geen 2/3 meerderheid behaalde bij de stemming in het parlement. Het ging om 339 stemmen van de 550. Omdat dit meer is dan 330 stemmen is er de mogelijkheid om een referendum te laten plaatsvinden. Maar welke keuzen worden er in het referendum voorgelegd? De belangrijkste wijzigingen op een rijtje:

  • -Artikel 1 van de Turkse grondwet wordt gewijzigd: de rechterlijke macht wordt niet alleen onafhankelijk geacht, maar vanaf nu ook onpartijdig.
  • -De bevoegdheden van het parlement worden ingeperkt: volgens artikel 5 en 6 van de Turkse grondwet kan zij controle uitoefenen op het kabinet onder meer door middel van een motie van wantrouwen. Dit zal verdwijnen.
  • -Artikel 8 van de Turkse grondwet regelt dat ‘de eerste minister’ het hoofd is van de uitvoerende macht. Dit zal veranderen omdat de president de vice-president en de ministers zal gaan benoemen. Ook de ministerraad vervalt waardoor de president hoofd wordt van de uitvoerende macht, een aanzienlijke uitbreiding van zijn bevoegdheden.
  • -Artikel 9 stelt dat de president onschendbaar is, dit zal worden geschrapt waardoor de president vervolgd kan worden voor misdaden.
  • -Ook zal de president langer kunnen regeren. Erdogan kan, wanneer het referendum wordt aangenomen, in theorie tot 2029 president blijven. Hoewel een president officieel maar twee termijnen mag zitten, begint de telling in 2019, als de grondwetswijziging helemaal is doorgevoerd, opnieuw.

Afkeurend Nederland

In juni 1993 hebben de Europese regeringsleiders in Denemarken de zogenaamde ‘criteria van Kopenhagen’ vastgesteld. Dit zijn drie criteria waaraan een kandidaat-lidstaat moet voldoen voordat die tot de Europese Unie kan toetreden. Het eerste criterium waaraan moet zijn voldaan is dat het land stabiele instellingen moet hebben die de democratie, de rechtsstaat, de eerbiediging van de mensenrechten en respect voor minderheden zullen waarborgen.

Het is juist hierom dat Nederland en andere West-Europese landen het niet eens zijn met wat het referendum teweeg zal brengen, aangezien de mensenrechten in Turkije behoorlijk onder druk staan. Na dit referendum zal Turkije niet meer vallen onder de titel van democratische staat.

Democratie?

Een democratie houdt onder meer in dat er gelijke competitie is tussen verschillende visies, bijvoorbeeld die van politieke partijen. Deze tolerantie komt onder druk te staan wanneer een democratie te maken krijgt met bewegingen waarvan de ideeën of handelingen in strijd zijn met de democratie en beginselen van vrijheid en gelijkheid. In hoeverre moet en kan een democratie zich beschermen tegen ondemocratische groepen zonder zelf de fundamentele waarden van tolerantie, vrijheid en gelijkheid te schaden?

Dit kan op twee manieren worden benaderd. Ten eerste is er de procedurele benadering. Deze benadering gaat uit van een neutrale staat die elke ideologie laat deelnemen aan het publieke debat. Vrijheid van meningsuiting is hier nagenoeg onbeperkt en partijen die tegen het systeem zijn, zijn niet ondemocratisch zolang ze de democratische procedure volgen.

Hier tegenover staat de substantieve benadering. Vanuit dit perspectief is er een repressieve aanpak nodig tegenover partijen die tegen het democratische systeem zijn. Deze partijen vormen een ernstige bedreiging voor de democratie. Niet alleen door wat ze doen, maar alleen al wanneer de ideologie onverenigbaar is met de democratische waarden zou er moeten worden ingegrepen.

Het is op zijn minst opvallend –of toch onvermijdelijk?- dat in Turkije de procedurele benadering wordt gevolgd om de weg vrij te maken voor een substantieve vormgeving van democratie. Daarin schuilt meteen de ironie: de aanhangers van de procedurele democratie kunnen ondanks de ongewenste uitkomst van het proces strikt genomen niet anders dan tevreden zijn.

Terug naar boven